by |
ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀ –—ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ਾ  ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਜੇ ਕੋਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਛੋਹ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਖੂਨ ਵਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਤਾਂ ਲਈ, ਪਰ ਮੰਨੀ ਨਹੀਂ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਗਿਆਸਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੱਕ ਸੀ। “ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਾਂਗੀ,” ਉਸਨੇ ਮੱਧਮ ਪਰ ਦ੍ਰਿੜ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਪਰ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ… ਮੈਂ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗੀ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ, ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗੀ? ਦੱਸੋ ਨਾ… ਪਲੀਜ਼! ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਅਤੇ ਦੇਖੋ – ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰਨਾ।” ਮੈਂ ਮੁਸਕਰਾਇਆ, ਤੇ ਗੱਲ ਟਾਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। “ਓ, ਜਾਨੇਮਨ! ਤੂੰ ਵੀ ਅਜੀਬ ਹੈਂ। ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ।” “ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ, ਮੈਡੀਕਲ – ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਜ਼ਰੂਰ ਕੁਝ ਹੋਵੇਗਾ,” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ। “ਤੁਸੀਂ ਇੰਨੇ ਸਾਲ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਹੋਵੋਗੇ। ਜੇ ਰਹੇ ਵੀ ਹੋਵੋ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਬਸ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।” ਇਹ ਜੰਮੀ ਹੋਈ ਝੀਲ ‘ਤੇ ਕਦਮ ਰੱਖਣ ਵਰਗਾ ਸੀ – ਡਰ ਸੀ ਕਿਤੇ ਬਰਫ਼ ਪਿਘਲ ਨਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਮੈਂ ਅਤੀਤ ਦੇ ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡੁੱਬ ਜਾਵਾਂ! “ਠੀਕ ਹੈ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।” ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿਤੇ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਉਠਣ ਲੱਗਿਆ। ਉਹ ਝੁੰਜਲਾ ਗਈ। “ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਨੀ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਉਹ ਕੌਣ ਸੀ – ਤੁਹਾਡਾ ਪਹਿਲਾ ਪਿਆਰ?” “ਠੀਕ ਹੈ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਪਰ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਸੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਂਗੀ? ਗੱਲ ਤਲਾਕ ਤੱਕ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇਗੀ?” ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਈ। “ਨਹੀਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਸੱਚ ਸੁਣਾਂਗੀ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਤਿਆਰ ਹਾਂ – ਸੁਣਾਓ।” ਮੈਂ ਦੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, “ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਇੱਕ ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਕੰਬਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਹਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਯਾਦ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।” “ਕਿਸਦੀ?” “ਉਸੇ ਦੀ, ਜੋ ਕਿਹਾ ਕਰਦੀ ਸੀ – ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਔਖੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ।'” ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਅਚਾਨਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਬੰਦ ਪਈ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਨਿਆਂ ਤੱਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਨਹੀਂ ਪਲਟਿਆ ਹੁੰਦਾ। “ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਘਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਚਿਹਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ – ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।” ਉਹ ਬੇਸਬਰੀ ਹੋ ਗਈ। “ਤੁਸੀਂ ਏਧਰ-ਓਧਰ ਨਾ ਜਾਓ। ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ – ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਦੇਖਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ?” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਉਹ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸੀ। ਸੁੰਦਰ, ਕੋਮਲ – ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਦਿਲਕਸ਼ ਚਮਕ ਅਤੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਮੁਸਕਰਾਹਟ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਸੜਕ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਲੱਤਾਂ ਤੋਂ ਅਪਾਹਜ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਅਨਪੜ੍ਹ ਸੀ – ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਹੀ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਫਲੈਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਉਸਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ ਸੀ – ਫੀਸ ਦੀ ਵੀ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਵੀ। ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਕੀਨਾ ਸੀ। ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦਾ ਨਾਮ ਕਹਿ ਕੇ। ਕੁਝ ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦੇ। ਪਰ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੂਬੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਹਰ ਸਾਲ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਟਾਪ ਕਰਦੀ ਸੀ।” ਪਤਨੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਅੰਗ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ- “ਤਾਂ, ਨੌਕਰਾਣੀ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ! ਪਰ ਇਸਦਾ ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ?” ਮੈਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਕਹਾਣੀ ਅਜੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕੋਈ ਸਮਾਜਿਕ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।” ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। “ਉਹ ਜਿੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਓਨੀ ਹੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵੀ। ਪਰ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਸਨ—ਕੰਡਿਆਲੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸਾਂ…ਉਹ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਜਮਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਝੁੱਗੀ-ਝੌਂਪੜੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ – ‘ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਕੇ ਜਮਨਾ ਨੂੰ ਅਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।’ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਰਕਾਰੀ ਗੱਡੀਆਂ ਆਈਆਂ। ਮੰਦਰ-ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਝੁੱਗੀ-ਝੌਂਪੜੀ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਮਾਂ ਅਤੇ ਧੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਈਆਂ – ਘਰ ਗਾਇਬ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਮਲਬਾ… ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਰਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ।” ਪਤਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਉਹ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।” “ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ। “ਪਰ ਜਦੋਂ ਰੌਲਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।ਸ਼ਕੀਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਕੰਮ ਘੱਟਦਾ ਗਿਆ, ਸਮਰਥਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ – ਪਰ ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ ਰਹੀ। ਉਸਨੇ 12ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਹੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗਮੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ… ਅਤੇ ਮੈਂ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਨੇਤਾ ਬਣ ਗਈ। ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣ ਗਈ। ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨ – ਉਸੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ – ਉਸਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।” “ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਨਹੀਂ ਗਏ?” ਪਤਨੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। “ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਿਆ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ। “ਮੇਰੀ ਨੌਕਰੀ ਅਤੇ ਧਰਮ – ਦੋਵੇਂ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਤਰੀਕਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ… ਜ਼ਮਾਨਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕੀ।” ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। “ਅੱਜ ਵੀ,” ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਸੜਕ ਤੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਕਾਲ-ਕੋਠੜੀ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਭਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ – ਉਹੀ ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ਾ… ਜਿਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕੀਨਾ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਕੈਦ ਹੈ।” |
|
*’ਲਿਖਾਰੀ’ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ‘ਲਿਖਾਰੀ’ ਦਾ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕੇਵਲ ‘ਰਚਨਾ’ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। |
ਰਤਨਾ ਭਦੌਰੀਆ
ਰਾਏ ਬਰੇਲੀ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)
