| ਸਾਹਿਤ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਉਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮਕਸਦ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ, ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਪਾਰਕ ਸੋਚ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲਈਆਂ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਸਥਾਪਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੀ ਆੜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਲੁੱਟ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ।
ਨਵਾਂ ਲੇਖਕ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਲੈ ਕੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਾਹਿਤਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ। ਇਸੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਕੁਝ ਲੋਕ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਥਾਪਿਤ ਲੇਖਕ ਹੋਣ ਦਾ ਰੁਤਬਾ, ਸਾਹਿਤਕ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੰਪਰਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਰਤ ਕੇ ਨਵੇਂ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਪੁਸਤਕ ਛਾਪਣ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਲੇਖਕ ਤੋਂ ਮੋਟੀ ਰਕਮ ਵਸੂਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਾਗਜ਼, ਛਪਾਈ, ਡਿਜ਼ਾਈਨਿੰਗ, ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖ਼ਰਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਕਮਾਂ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਿਕਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹਿਸਾਬ। ਰਾਇਲਟੀ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਸੇ ਖ਼ਰਚ ਕਰਕੇ ਪੁਸਤਕ ਛਪਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਹੱਕ ਵੀ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕੰਮ ਕੋਈ ਆਮ ਵਪਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਾਹਿਤਕ ਪਛਾਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਆੜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ, ਮੰਚਾਂ ’ਤੇ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿਚਵਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਨਵੇਂ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਲੇਖਕ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਦਾਰਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਦੀ ਨੀਅਤ ਮਾੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ੈਰ-ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਾਰਨ ਪੂਰੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜਗਤ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਲੇਖਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਝਵਾਨ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਦੀ ਕਲਮ ਦੀ ਕਦਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਜੇਬ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਲੇਖਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਉਸ ਲਈ ਹੌਸਲੇ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਵੇਂ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਕੀ ਉਮੀਦ ਰੱਖੇਗੀ? ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਸਤਕਾਂ ਛਾਪਣ ਦਾ ਧੰਦਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤਕ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿੱਥੇ ਨਵੇਂ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਉਚਿਤ ਮੁੱਲ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। |
|
*’ਲਿਖਾਰੀ’ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ‘ਲਿਖਾਰੀ’ ਦਾ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕੇਵਲ ‘ਰਚਨਾ’ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। |
ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਲੌਲੀ
ਪਤਾ : 41 ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਕਲੋਨੀ,
ਨੇੜੇ ਬਾਬਾ ਬਾਲਕ ਨਾਥ ਮੰਦਿਰ,
ਐਮ ਡੀ ਐਸ ਡੀ ਕਾਲਜ ਰੋਡ
ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹਰਿਆਣਾ 134003
ਪੇਸ਼ਾ :ਅਧਿਆਪਕ
ਸੌਕ: ਸਾਹਿਤ ਪੜਨਾ ਤੇ ਲਿਖਣਾ, ਨਾਟਕ ਖੇਡਣਾ।
ਪੁਸਤਕ: ਅਹਿਸਾਸਾ ਦੀ ਗੰਢ--- 2025
e-mail: yskalouli@gmail.com
+91 8168433853

by 