by
 ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਖਿੰਦਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨਾਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਕਾਰ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਸਰੇ ਅਨਿਆਂ, ਵਿਤਕਰੇ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਗਿਰਾਵਟ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਦਖ਼ਲ ਵੀ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਨਵਾਂ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦਿਆਂ’ ਇਸੇ ਕਾਵਿ-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ ਹੈ।112 ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੈਨਵਸ ਵਿੱਚ ਸਮਕਾਲੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਵੀ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜੋਕੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣਾ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸਾਹਿਤਕ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਲੁੱਟ, ਪਾਖੰਡ ਅਤੇ ਸਵਾਰਥ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਸਰਗਰਮ ਹਨ। ਰਾਜਨੀਤੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। “ਭੂਮਿਕਾ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ” ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ‘ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪੇਸ਼’ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਾ ਮੰਨ ਕੇ ‘ਸਿਧਾਂਤਹੀਣ ਕਵਿਤਾ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕਵਿਤਾ : ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦੀ ਆਵਾਜ਼
ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਸਿਰਲੇਖ ਕਵਿਤਾ ‘ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦਿਆਂ’ ਕਵੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਨਿਘਾਰ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਧੜੇਬੰਦੀ ਅਤੇ ਇਨਾਮਾਂ-ਸਨਮਾਨਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਉੱਤੇ ਵੀ ਤਿੱਖਾ ਵਿਅੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਵਰਗ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਦੀਆਂ ਵਿਗੜ ਰਹੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
‘ਕਵਿਤਾ ਡਰ ਰਹੀ ਹੈ’ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮਕਾਲੀ ਕਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਕਵੀ ਦੀ ਮਹਿਬੂਬਾ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਕਵੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਉੱਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਆਲੋਚਕ ਦਾ ਵਿਅੰਗਮਈ ਚਿੱਤਰ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੀਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
‘ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ’ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੁੰਦਰ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਉਸ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕੰਮ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਤਲਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਮੇ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰਹਿਨੁਮਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨੇਤਾ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।
ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰੋਕਾਰ
‘ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ’ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਫਿਰਕੂ ਨਫ਼ਰਤ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਨਫ਼ਰਤ ਭਰੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਵਰਗੇ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਹੈ।
‘ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼’ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ, ਹੋ ਚੀ ਮਿੰਨ੍ਹ, ਐਲਨ ਗਿੰਜ਼ਬਰਗ, ਜਾਂ ਪਾਲ ਸਾਰਤਰ ਅਤੇ ਮਾਰਟਿਨ ਲੂਥਰ ਕਿੰਗ ਜੂਨੀਅਰ ਵਰਗੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਗਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸਾਹਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਮਰੀ ਹੋਈ ਜ਼ਮੀਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਲਈ ਸੱਤਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਛ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
‘ਅਪਣਾਪਨ’ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ, ਮਿਹਨਤ, ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪਿਆਰ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਸ਼ਿਆਂ, ਗੈਂਗਸਟਰਵਾਦ, ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਵਾਰਥ ਨੂੰ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਅਪਣੱਤ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਅੰਤ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਮਨੁੱਖ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
‘ਸ਼ਿਕਾਰੀ’ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਪਰਾਧਿਕ ਤੰਤਰ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਤ ਕੇ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਦੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧਿਕ ਧੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਧਰਮ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਦਾ ਵਿਅੰਗਮਈ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ
‘ਗੁਰੂ, ਤਲਵਾਰ, ਸ਼ਬਦ’ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ—ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ—ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਮਕਸਦ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿਖਾਵੇ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਰਸਮੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚਲੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਬੜੀ ਤਲਖ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
‘ਕਾਲੀ ਦਾਲ’ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਰਾਹੀਂ ਕਵੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਗੱਠਜੋੜ ਉੱਤੇ ਵਿਅੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰਾਂ, ਗੈਂਗਸਟਰਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਵੀ ਇਸ ਕਲਪਿਤ ਪਾਰਟੀ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ, ਬੇਅਦਬੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਤਾ-ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਵਿਅੰਗ ਇਸ ਦੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਨਾਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਿਰਜੇ ਹਾਸੋਹੀਣੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ।
‘ਚੱਲੇ ਹੋਏ ਕਾਰਤੂਸ’ ਵਿੱਚ ਚੋਣਾਂ ਸਮੇਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਰੰਗ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਗਿਰਗਿਟਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਅਮਨ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਕਵੀ ਵਿਅੰਗ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਸਿਆਸੀ ਦਲ-ਬਦਲੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
‘ਖੋਤਾ ਰਾਜ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ’ ਅਤੇ ‘ਗਧਾ ਧਰਮੀ ਅਦਾਲਤ’ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੱਤਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਪਾਖੰਡ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਖੋਤੇ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਉਣ ਦਾ ਰੂਪਕ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸੱਤਾ ਅਯੋਗ ਅਤੇ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਅਨੈਤਿਕ ਵਿਹਾਰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ‘ਗਧਾ ਧਰਮੀ ਅਦਾਲਤ’ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਵਿਅੰਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਹੁਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋਹਰੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਗਿਰਾਵਟ
 ਸੁਖਿੰਦਰ ਦੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਨਜ਼ਰ ਸਾਹਿਤਕ ਜਗਤ ਵੱਲ ਵੀ ਮੋੜਦਾ ਹੈ। ‘ਚਾਪਲੂਸ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਕਥਾ’, ‘ਜੁੰਡਲੀ’, ‘ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦਾ ਐਲਾਨਨਾਮਾ’ ਅਤੇ ‘ਬੌਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ’ ਵਰਗੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਧੜੇਬੰਦੀ, ਇਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਨਿੱਜੀ ਸਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਚਾਪਲੂਸੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖਾ ਵਿਅੰਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਬੌਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ’ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਭਾ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਮਈ ਨਾਟਕੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸਭਾਪਤੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ, ਮਦਾਰੀ ਦਾ ਗੀਤ, ਜ਼ਮੀਰ ਵੇਚਣ ਦੀ ਗੱਲ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਛਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲਾ ਕੈਮਰਾਮੈਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਹਿਤਕ ਜਗਤ ਦੇ ਪਾਖੰਡ ਨੂੰ ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਵਿਅੰਗ ਰਾਹੀਂ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅੰਗਮਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸੀ ਜੀਵਨ
‘ਬਰੈਂਪਟਨ ਨੂੰ ਮੋਗਾ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ’ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਪਰਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਅਕਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਹੁੱਲੜਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨੀ, ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣਾ, ਗੈਂਗਸਟਰਵਾਦ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਧਰ ਦੀ ਲੜਾਈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਵੀ ਆਪਣੀ ਵਿਅੰਗਮਈ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਦਿਖਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।
‘ਗਿਰਝਾਂ ਦਾ ਮੌਸਮ’ ਅਤੇ ‘ਗਿਰਝਾਂ ਦਾ ਮੇਲਾ’ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਉਸ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਗਿਰਝਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲਾਭ ਲਈ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਦੂਜੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਨੀਤਕ ਧੜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਖੇਮੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਦੌੜ ਨੂੰ ਵਿਅੰਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲਾਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਰਝ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਇੱਕ ਸਫਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅੰਗਮਈ ਸਾਧਨ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ।
ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ
ਸੁਖਿੰਦਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਉਸ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ, ਬੇਬਾਕੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਸੰਵਾਦਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਿੰਬਾਂ ਜਾਂ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਅਜਿਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਠਕ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰ ਤੱਕ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਓ, ਸੂਚੀਬੱਧ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ, ਵਿਅੰਗਮਈ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣਮਈ ਅਤੇ ਐਲਾਨੀਆ ਰੰਗ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸੇ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਕਈ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਕਾਰਨ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਸੰਘਣਤਾ ਘਟਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਨਾਅਰੇ ਜਾਂ ਐਲਾਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਵੀ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਸੰਖੇਪਤਾ, ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਕਾਵਿਕ ਸੰਜਮ ਵਰਤੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪਛਾਣ ਰਵਾਇਤੀ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਵਿਅੰਗਮਈ ਕਾਵਿ-ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਮੁੱਚਾ ਮੁਲਾਂਕਣ
‘ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦਿਆਂ’ ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਵਿਗੜ ਰਹੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਨਿਘਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਵਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਜੰਗ, ਹਿੰਸਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਥਾਂ ਮਿਲੀ ਹੈ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ ਮੀਟਦਾ। ਉਹ ਸੱਤਾ, ਧਰਮ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਪਾਠਕ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਹਲੂਣਾ ਦੇਣਾ ਹੈ।
ਸੁਖਿੰਦਰ ਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਕੋਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਆਪਣੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਿਆ ਹੈ—ਅਜਿਹੀ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਖੋਖਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਹੈ।
ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ, ਬੇਬਾਕੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ ਦਾ ਸਾਹਸ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
*** |
|
*’ਲਿਖਾਰੀ’ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ‘ਲਿਖਾਰੀ’ ਦਾ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕੇਵਲ ‘ਰਚਨਾ’ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। |
