ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ… ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਕੁਝ ਸਵਾਲ — ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਲੌਲੀ

ਦੀਵਾਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣ, ਮਿਠਾਈਆਂ ਵੰਡਣ ਅਤੇ ਪਟਾਕੇ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਹਨੇਰੇ ਉੱਤੇ ਚਾਨਣ ਦੀ ਜਿੱਤ, ਬੁਰਾਈ ਉੱਤੇ ਨੇਕੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਮੀਦ ਦੀ ਜੋਤ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਦੀਵਾਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੌਣਕਾਂ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਘਰਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਰ ਸਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਦੀਵਾਲੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਸਵਾਲ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।

ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਖਰੀਦਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਖਰਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਦੀ ਭੀੜ ਅਤੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸੇ ਚਮਕ-ਦਮਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਰਗ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਵਕਤ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਘਰ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਵੀ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀਆਂ ਅੱਗੇ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੀ ਸਾਡੀ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ?

ਦੀਵਾਲੀ ਲੰਘਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚਰਚਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਟਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਧੂੰਆਂ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਖਿੱਲਰੇ ਕੂੜੇ ਦੇ ਢੇਰ ਅਤੇ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬਾ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਖਿਲਵਾੜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਅਸੀਂ ਬੱਚਿਆਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਬਿਮਾਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਜੋ ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਮਹਿੰਗੇ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ, ਸਜਾਵਟਾਂ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਣ ਨਾਲੋਂ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿੰਗੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਜਾਂ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਮਿਠਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਬਿਤਾਏ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਦੀਵਾਲੀ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਲ ਭਰ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਕਾਰਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਉਂਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮੌਕੇ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਅਸਲ ਮਿਲਣ-ਜੁਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਧਾਈਆਂ ਦੇਣਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਦੀਵਾਲੀ ਲੰਘ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਮਨਾਈ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਨਫ਼ਰਤ, ਈਰਖਾ, ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਸੁਆਰਥ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋੜਵੰਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਤਾਂ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ ਬੁਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੇ ਮਨੁੱਖਤਾ, ਪਿਆਰ, ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਸਾਡੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਗਦਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਹਰ ਦਿਨ ਦੀਵਾਲੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਿਰਨ ਬਣਨਾ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ।

ਆਓ, ਇਸ ਵਾਰ ਦੀਵਾਲੀ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਰਫ਼ ਬਚੇ ਹੋਏ ਪਟਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਮਿਠਾਈਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰੀਏ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚੀਏ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕੇ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਅਸਲ ਸਫ਼ਲਤਾ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਗਾਏ ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਗਾਈ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
***
ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਲੌਲੀ
+91 8168433853