by | 8 ਫਰਵਰੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਿੰਨ ਲੇਖ: (1) ਵਿਗਿਆਨ-ਕਥਾ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ : ਜੂਲਜ਼ ਵਰਨ, (2) ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਤੇ ਅਗਾਂਹ ਵਧੂ ਕਹਾਣੀਕਾਰ : ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ, ਅਤੇ (3) ਤੂ ਇਸ ਤਰਹ ਸੇ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੇਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ : ਨਿਦਾਫ਼ਾਜ਼ਲੀ -ਪ੍ਰੋ. ਨਵਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ– |
|
(1) ਵਿਗਿਆਨ-ਕਥਾ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ : ਜੂਲਜ਼ ਵਰਨ—ਪ੍ਰੋ. ਨਵ ਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ ਜੂਲਜ਼ ਵਰਨ (ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਜੂਲਜ਼ ਗੈਬ੍ਰੀਅਲ ਵਰਨ, Jules Gabriel Verne) ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਗਿਆਨ-ਗਲਪ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਜਰਨੀ ਟੂ ਦ ਸੈਂਟਰ ਆਫ਼ ਦ ਅਰਥ’ (1864), ‘ਫਰਾਮ ਦ ਅਰਥ ਟੂ ਦ ਮੂਨ’ (1865), ‘ਟਵੰਟੀ ਥਾਊਜ਼ੈਂਡ ਲੀਗਜ਼ ਅੰਡਰ ਦ ਸੀ’ (1870) ਅਤੇ ‘ਅਰਾਊਂਡ ਦ ਵਰਲਡ ਇਨ ਏਟੀ ਡੇਜ਼’ (1873) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ 8 ਫਰਵਰੀ 1828 ਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਨੈਨਟੇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਰਨ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਨੀ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ-ਲੰਬੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਵਜੋਂ ਪੈਸਾ ਕਮਾਏ, ਨਾ ਕਿ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ। 1847 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪੈਰਿਸ ਭੇਜਿਆ। 1848 ਵਿੱਚ ਜੂਲਜ਼ ਵਰਨ ਘਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਹਨੂੰ ਇਕ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਕੁੜੀ ਦੇ ਮਾਪੇ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰੇ। ਜਦੋਂ ਵਰਨ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕੁੜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ – ਇੱਕ ਅਮੀਰ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਦਮੀ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੂਲਜ਼ ਵਰਨ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। 1848 ਦੀ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਲੂਈਸ-ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਬੋਨਾਪਾਰਟ ਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। (ਇੱਕ ਗਣਰਾਜ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) ਵਰਨ 1851 ਤੱਕ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਲੇਖਨ ਵਿਚ ਵੀ ਰੁੱਝਿਆ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਵਰਨ ਉਤੇ ਵਿਕਟਰ ਹਿਊਗੋ, ਅਲੈਗਜੈਂਡਰ ਡਿਊਮਾ, ਐਡਗਰ ਐਲਨ ਪੋ, ਡੇਨੀਅਲ ਡੀਫੋ ਆਦਿ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਆਖਰਕਾਰ 1852 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਵਕੀਲ ਬਣਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਲੇਖਕ ਬਣਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਨਾਖੁਸ਼ ਸਨ, ਪਰ ਵਰਨ ਜ਼ਿੱਦੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਹ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪੈਰਿਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖਨ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਲੇਖਨ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੇ ਪਿਆਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਲਿਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ “ਵਿਗਿਆਨ ਗਲਪ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੂਲਜ਼ ਵਰਨ ‘ਵਿਗਿਆਨ-ਗਲਪ ਸ਼ੈਲੀ’ ਦਾ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੀ। ਵਰਨ ਲਿਖਣ ਲਈ ਜੀਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲਪਨਿਕ ਨਾਵਲ, ਰੰਗਮੰਚ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 1886 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਭਤੀਜੇ ਗੈਸਟਨ ਨੇ ਵਰਨ ਦੀ ਲੱਤ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਭਤੀਜਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਦੇ ਚਾਚੇ ਨੂੰ “ਅਮਰਤਾ” ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਫਰੈਂਚ ਅਕਾਦਮੀ ਵੱਲੋਂ ਸਵਕ੍ਰਿਤੀ ਮਿਲੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਰਨ ਦੀ ਲੱਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਲੰਗੜਾਪਨ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸਦੀ ਲਿਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਦਲਾਅ ਆ ਗਿਆ। ਵਰਨ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 1857 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਐਮੀ ਡੂ ਫਰੈਸੇ ਡੀ ਵਿਏਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਗਸਤ 1861 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਲਿਖਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। 24 ਮਾਰਚ 1905 ਨੂੰ, 77 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਰਨ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੂਗਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਦੀ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਐਮੀਐਂਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਜੂਲਜ਼ ਵਰਨ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਸਟਾਕਬ੍ਰੋਕਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਹਨੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਹੀ ਮੰਨਿਆ। ਉਹਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਟਕ 1850 ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਫਲ ਸਾਹਸਿਕ ਕਹਾਣੀ ‘ਵੀਕਸ ਇਨ ਏ ਬੈਲੂਨ’ ਸੀ, ਜੋ 1863 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਜੂਲਜ਼ ਵਰਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤਵਿਕ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਵਰਨ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਸੀ, ਪਰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੇ ਜਨੂੰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਨੇ ਕਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿਤਾ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਆਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈਆਂ। (2) ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਕਹਾਣੀਕਾਰ : ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ—ਪ੍ਰੋ. ਨਵ ਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ
ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ ਨੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਵਿਤਾ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ 24 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ ਨੇ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ’ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਬਤੌਰ ਇਕ ਕਵੀ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ: * ਕਵਿਤਾ: ਗੁੱਡੀਆਂ ਪਟੋਲੇ, ਪਹੁ ਫੁਟਾਲਾ, ਧਰਤੀ ਮੰਗਦੀ ਮੀਂਹ ਵੇ, ਪੱਤ ਝੜੇ ਪੁਰਾਣੇ, ਬਿਰਹੜੇ, ਅੱਗ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਕਾਲੀ ਬਰਛੀ, ਸੰਜੀਵਨੀ, ਸਿੰਘਾਵਲੀ, ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਵਾਂਗੇ, ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਧੀਰ, ਪੈਰ। * ਨਾਵਲ: ਸ਼ਰਾਬੀ, ਯਾਦਗਾਰ, ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਆਇਆ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਂ ਹਮਾਰਾ, ਨਵਾਂ ਜਨਮ। * ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ: ਸਿੱਟਿਆਂ ਦੀ ਛਾਂ, ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੱਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਸਾਂਝੀ ਕੰਧ, ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਗਲਾਸ, ਮੇਰੀਆਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਊਸ਼ਾ ਭੈਣ ਜੀ ਚੁੱਪ ਸਨ, ਪੱਖੀ, ਇੱਕ ਕੁੱਤਾ ਤੇ ਮੈਂ। * ਸਫਰਨਾਮਾ: ਮੇਰੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਯਾਤਰਾ। * ਲੇਖ: ਚਾਰ ਵਰ੍ਹੇ। * ਸਵੈਜੀਵਨੀ: ਮੇਰੀ ਕਲਮ (ਸਾਹਿਤਕ ਸਵੈਜੀਵਨੀ), ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ (ਸਮੁੱਚੀ ਸਵੈਜੀਵਨੀ)। * ਸੰਕਲਨ/ ਸੰਪਾਦਨ: ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਬਾਰੇ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਰਚਨਾ। * ਅਨੁਵਾਦ: ਕਬੀਰ ਵਚਨਾਵਲੀ (ਹਿੰਦੀ ਪੁਸਤਕ ਕਬੀਰ ਵਚਨਾਵਲੀ ਦਾ)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਧੀਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਫੁੱਲ, ਉਹ ਦਿਨ, ਨਹੀਂ ਜੀ, ਖ਼ਿਮਾ (ਸਾਰੇ ਨਾਵਲ) ਅਤੇ ਝੱਖੜ ਝੁੱਲਣ (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਆਰਸੀ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ ਦਿੱਲੀ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ (ਰਜਿ.) ਦਾ ਵੀ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਸਾਧਨਾ ਬਦਲੇ ਕਈ ਸਰਕਾਰੀ/ ਗੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਤ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ: ਪੰਜਾਬ ਆਰਟਸ ਕੌਂਸਲ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵੱਲੋਂ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ‘ਮੇਰੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਯਾਤਰਾ’ ਲਈ ਇਨਾਮ, ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਸਾਹਿਤ ਕੇਂਦਰ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਟਰੱਸਟ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨ, ਪੰਜਾਬ ਆਰਟਸ ਕੌਂਸਲ ਵੱਲੋਂ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ, ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਟਰੇਰੀ ਟਰੱਸਟ ਕੈਨੇਡਾ ਵੱਲੋਂ ‘ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸਾਹਿਤ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਮਨਜੀਤ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ’, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਤਪਾ ਮੰਡੀ ਵੱਲੋਂ ‘ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਐਵਾਰਡ’, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਯੂ ਕੇ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨ, ਪਾਸ਼ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਟਰੱਸਟ ਵੱਲੋਂ ‘ਪਾਸ਼ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਨਮਾਨ’, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ‘ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਨਮਾਨ’, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ‘ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਐਵਾਰਡ’, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਲਾਈਫ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ (1995-2010), ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ‘ਪੱਖੀ’ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ (1998-2001) ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਹ ਬੇਖ਼ੌਫ਼ ਯੋਧਾ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦਿਆਂ 8 ਫ਼ਰਵਰੀ 2010 ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੰਚ ਤੋਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕਈ ਖੋਜ- ਪੁਸਤਕਾਂ, ਥੀਸਿਸ ਅਤੇ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਡਾ. ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਟਵਾਲ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ‘ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ’ ਪੁਸਤਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਧੀਰ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਅਮਨ, ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ, ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਹਿਰਦ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਵੀਨਤਮ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਨਹੀਂ, ਉਠੋ ਕਾਮਰੇਡ, ਸੁਣੋ ਕਾਮਰੇਡ, ਆਓ ਧੂਣੀ ਬਾਲੀਏ, ਜੇ ਮੈਂ ਪੁੱਤਰੀ ਬਣਕੇ ਆਵਾਂ, ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਰਾਵੀ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਸਬੰਧੀ ਖਬਰਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਜਨਵਰੀ 2006 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਮਾਦਾ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਭਾਵੁਕ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਹਨ: ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਣ’ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਕਵਿਤਾ ਚੋਂ ਇਹ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹਨ: ਪਿਆਰੀਓ ਚਿੜੀਓ! ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ ਨੇ 1947 ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਬਾਰੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਰਤੀ-ਕਿਰਸਾਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਜੰਮਪਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰ ਦੁਖਾਂਤ ਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਸੀ। ਨਿਮਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਉਸ ਦੀ ਕਲਮ ਰਾਹੀਂ ਕਮਾਲ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਘੋਰ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋਇਆ, ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰਜੇ ਪਾਤਰ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਂਝੀ ਕੰਧ, ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤਕ ਅਤੇ ਕੋਈ ਇਕ ਸਵਾਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਿੰ. ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਨੇ ਧੀਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਿਰਤੀ ਲੇਖਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ: “ਉਸ ਦਾ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸਬੰਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਅਮਨ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਹੈ।” ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ਰੀਬੀ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਭੋਗਦੇ ਤੇ ਧਨਵਾਨਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਕ ਚਿਤਰਨ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਬੇ- ਕੁਚਲੇ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਰਗ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਸੰਬਰ 2006 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ‘ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਚਿੰਤਾ’ ਦੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ: “ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਜਾਗਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਬੜੇ ਹੀ ਸੁਸਤ ਲੋਕ ਹਨ। ਘਟੀਆ, ਕਮੀਨੇ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ, ਪੈਸੇ ਲੈ ਕੇ, ਵੋਟਾਂ ਲਈ ਵਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਵੋਟ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ।” “ਨਹੀਂ ਯਾਰ ਨਹੀਂ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਸੂਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਪ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਹਨ।” ਆਓ, ਅਸੀਂ ਗ਼ਫ਼ਲਤ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ ਚੋਂ ਜਾਗੀਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਹੋਈਏ! ਇਹੋ ਧੀਰ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੋਵੇਗੀ! (3) ਤੂ ਇਸ ਤਰਹ ਸੇ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੇਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ : ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ—* ਪ੍ਰੋ. ਨਵ ਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਮੁਰਤੁਜ਼ਾ ਹਸਨ ਅਤੇ ਮਾਂ ਜਮੀਲ ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਦੇ ਘਰ ਮਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਤੀਜੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀਏ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮੁਕਤਦਾ ਹਸਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਜਨਮ ਮਿਤੀ 12 ਅਕਤੂਬਰ 1938 ਲਿਖਵਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਖੁਦ ਇੱਕ ਕਵੀ ਸਨ। ਮੁਕਤਦਾ ਹਸਨ ਦਾ ਬਚਪਨ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਾਲਜ (ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਾਲਜ/ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਕਾਲਜ) ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਕਲਮੀ ਨਾਮ ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਹੈ। ਨਿਦਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਸੁਰ। ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਨਿਦਾ ਦੇ ਪੁਰਖੇ ਹਿਜਰਤ ਕਰਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਉਪਨਾਮ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਜੋੜਿਆ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੀ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ, ਅਣਬੋਲਿਆ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਾਲਜ ਬੋਰਡ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਨੋਟਿਸ ਛਪਿਆ, “ਮਿਸ ਟੰਡਨ ਦੀ ਇੱਕ ਐਕਸੀਡੈਂਟ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।” ਇਹ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਨਿਦਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਸੀ। ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਲਿਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕੇ। ਇੱਕ ਸਵੇਰ ਉਹ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੂਰਦਾਸ ਦਾ ਭਜਨ ਗਾਉਂਦੇ ਸੁਣਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਨਿਦਾ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ, ਤੁਲਸੀ, ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਲ, ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਬਣ ਗਈ। ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਫਿਰਕੂ ਦੰਗਿਆਂ ਸਮੇਂ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ, ਪਰ ਨਿਦਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬੰਬਈ (ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ) ਹਿੰਦੀ/ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮਯੁਗ ਅਤੇ ਸਾਰਿਕਾ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਚਰਚਿਤ ਰਸਾਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। 1964 ਵਿੱਚ ਨਿਦਾ ਕੰਮ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧਰਮਯੁਗ ਅਤੇ ਬਲਿਟਜ਼ ਵਰਗੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਲਈ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀ ਸਧਾਰਨ ਪਰੰਤੂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲਿਖਣ-ਸ਼ੈਲੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਵਾਈ। ਉਸਦਾ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 1969 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨਿਦਾ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਂਖੋਂ ਭਰ ਆਕਾਸ਼, ਮੌਸਮ ਆਤੇ ਜਾਤੇ ਹੈਂ, ਖੋਆ ਹੂਆ ਸਾ ਕੁਛ, ਲਫਜ਼ੋਂ ਕੇ ਫੂਲ, ਮੋਰ ਨਾਚ, ਆਂਖ ਔਰ ਖ਼ਵਾਬ ਕੇ ਦਰਮਿਆਂ, ਸਫਰ ਮੇਂ ਧੂਪ ਤੋ ਹੋਗੀ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 1998 ਵਿੱਚ ‘ਖੋਯਾ ਹੂਆ ਸਾ ਕੁਛ’ (1966 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ) ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਲੇਖਕ ਕਮਾਲ ਅਮਰੋਹੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਾਨ ਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਫਿਲਮ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ (ਹੇਮਾ ਮਾਲਿਨੀ ਅਤੇ ਧਰਮਿੰਦਰ) ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸਦੇ ਗੀਤ ਜਾਂ ਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ ਲਿਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਾਂ ਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਤੋਂ ਸਨ, ਜੋ ਨਿਦਾ ਦੀਆਂ ਲੇਖਨ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸੀ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਤ-ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਉਰਦੂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਕਮਾਲ ਅਮਰੋਹੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਕਮਾਲ ਅਮਰੋਹੀ ਨੇ ਨਿਦਾ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਫਿਲਮ ਦੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਦੋ ਗੀਤ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਨਿਦਾ ਨੇ ਲਿਖੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੇ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ ਲਿਖਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਗੀਤ ਲਿਖੇ। ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਮੁਲਾਕਾਤੇਂ’ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਥਾਪਤ ਲੇਖਕਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਲਿਖਤ ਦੀ ਦਰਬਾਰੀ-ਕਰਣ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਇਸਦਾ ਵਿਆਪਕ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਥਾਪਤ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਨਿਦਾ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਾਇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਮੁੱਲਾਣਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਇਸ ਸ਼ੇਅਰ : ਘਰ ਸੇ ਮਸਜਿਦ ਹੈ ਬੜੀ ਦੂਰ, ਚਲੋ ਯੇ ਕਰ ਲੇਂ ਤੇ ਆਪਣਾ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਦਾ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਨਿਦਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਹੀ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਸਜਿਦਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੱਚੇ ਅੱਲ੍ਹਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਹਨ।” ਨਿਦਾ ਦੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਮੁਖੜੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ : * ਤੇਰਾ ਹਿਜਰ ਮੇਰਾ ਨਸੀਬ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਗਮ ਮੇਰੀ ਹਯਾਤ ਹੈ (ਫਿਲਮ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ)। ਇਹ ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ ਸੀ। * ਆਈ ਜੰਜ਼ੀਰ ਕੀ ਝਨਕਾਰ ਖ਼ੁਦਾ ਖ਼ੈਰ ਕਰੇ (ਫਿਲਮ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ) ਨਿਦਾ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੁਝ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ: * ਬਸ਼ੀਰ ਬਦ੍ਰ: ਨਈ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕਾ ਏਕ ਨਾਮ ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਨੂੰ ਉਹਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ : 8 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016 ਨੂੰ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਇਰ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ ਅਦਬ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਚੇਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਪ੍ਰੋ. ਨਵ ਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ |
|
*’ਲਿਖਾਰੀ’ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ‘ਲਿਖਾਰੀ’ ਦਾ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕੇਵਲ ‘ਰਚਨਾ’ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। |
ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਕਵੀ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੇਖਕ ਹੋ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਦਸੰਬਰ 1920 ਈ. ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਜਮਨਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਿੰਡ ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ (ਮੌਜੂਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਨਕੇ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਪਿੰਡ ਡਡਹੇੜੀ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ) ਸੀ। ਉਹ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਥਾਈ ਨਿਵਾਸ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਮੁਹਾਲੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਕਿਰਤੀ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਘਰੋਗੀ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਉੱਚ-ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਗਿਆਨੀ (1945) ਅਤੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕ (1952, ਸਿਰਫ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਸਨੇ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਤੁਰ ਪਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰੋਲ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਲੰਘਾ ਦਿੱਤੀ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬੀਬੀ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਪੰਜ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ: ਨਵਰੂਪ ਕੌਰ, ਨਵਜੋਤ ਕੌਰ, ਨਵਜੀਤ ਕੌਰ, ਨਵਤੇਜ ਕੌਰ ਅਤੇ ਨਵਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਲੰਕਾਰਕਤਾ ਝਲਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਵੀਨਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋ. ਨਵ ਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ
1, ਲਤਾ ਇਨਕਲੇਵ,
ਪਟਿਆਲਾ-147002
ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ
ਫੋਨ:+91 9417692015
